үйіне киіз төсесе масқарасы шығардай қорқады

Биылғы қыс талайдың көкесін көзіне көрсетіп тұр. Мұндайда үйдің жылы болуы маңызды. Әсіресе еден жылы болса рахат, табаннан сыз өтпейді, белің, бүйрегің ауырмайды. Ал еден жылы болуы үшін оған киіз төсеген дұрыс.

Біреуі 1500 теңге тұрады

Кешегі аптада Шымкенттегі «Алаш» базарын аралап жүріп осында киіз сатып тұрғандарды кезіктірдік. Қалыңдығы кілемдікінен сәл-ақ асатын бұл киіздердің ұзындығы – үш, ені екі метр екен, бағасы 1500 теңге. «Жақсылап» саудалассаң одан да түсіріңкіреп алуға болады. Ташкенттікі, «фабричный» дегендері тығыздау, ал Сарыағаштан шығарылатындары бостау көрінді. «Базарға қолдан басылған киіз әкелетіндер бар ма?» – деген сауалымызға сатушылардан: «Өй, ондай киізді кім әкеледі, өткізе алмайды ғой», – деген жауап алдық.

Шынында да базарда қолдан басылған киіз өтпесе өтпейтін шығар. Өйткені қыруар еңбек сіңіріп басқан киізін кім 1500 теңгеге береді? Ол ақшаға сосын не сатып алып қарық болады? Саудада тұрғандардың сөзінде де жан бар-ау. Бүгінде қалалықтар арасында киізді мүлік ретінде тұтынатындар кемде-кем, оның орнын әлдеқашан палас пен кілем басқан. Кейбір кірпияз ауылдықтар да бүгінде киізге кекірейе қарайтыны рас. Сондықтан киізді алыс жолға азық-түлік тасымалдаушылар болмаса, басқалардың алып жатқанын сирек көретін болдық.

Бүгінгінің апасы «мама» болды, киіз баспайды

Киіз демекші, бүгінгі апалар киіз басады ма екен өзі? Осы бір қызық сұрақ төңірегінде толғанып көрелікші.

Бүгінде туған анасын «апа» дейтіндер некен-саяқ, көбі «мама» дейді. Ал мамалар бұрынғы апалар білген нәрсенің көбін білмейді, істегенін істей алмайды. Олардың көбі киіз басуды түсінде де көрмеген шығар. Оның қалай басылатынын білмейді, білсе де киіз басуға тәуекелдері жете қоймас. Өйткені оның қыруар бейнеті бар.

Ал біздің апаларымыз құрбы-достарын жинап жіберіп, асармен киіз басушы еді. Оның жұмысы қандай ауыр болатынын бала кезімізде талай көргенбіз. Киіз басуға дейін қырқылған мал жүнін жинау, оны тазартып, жуу, сабап, ретке келтіру сияқты толып жатқан шаруалар өз алдына бір төбе.

Осындай еңбекпен басылып, бетіне қазақтың төл оюлары салынған киіз көпке дейін өңін бермей, бір үйдің жылдар бойы тұтынуына жарап жататын. Сондай бір қалың киіз көпқабатты үйде тұратын бізде де бар. Ол он жылдан бері бізді қыста еденнен өтетін сыздан қорғап келеді. Апам немерелерімнің табанынан сыз өтпесін деп өз қолымен басып, ауылдан өзі арқалап әкеліп берген. Мен үшін ол біздің үйдегі ең қымбат дүние. Бұл киіз әлі апамның шөбере-шөпшектеріне де қызмет ететін шығар. Ал мұндай баға жетпес дүние талайлардың үйінде тұрған болар. Аялы алақандарының табы бар асыл апалардың көзі ғой ол. Ал қазіргі «мамалардан» балаларына осындай табиғи ескерткіш қала қояр ма екен?

Күшіңді көбейтіп, ақылыңды асыратын еді

Бала кезімізде киіз басудың «білектеу», «тебу», «пісіру» деген сияқты шаруаларынан безіп тұрып қашатынымыз болушы еді. «Қыздарский» жұмыс деп сылтауратамыз. Апалар болса: «Пәленше апасына қолқанат болуға жарады, білегінің күші көп, тепсе, темір үзеді», – деп мақтап-марапаттап, тәтті-пүттісін беріп дегендей, әйтеуір айтқандарын істетеді. Ал жұмысқа бір кіріссең шынында да анаңа қолқанат болып қалғаныңды сезінесің, көңілің өседі. «Білектеуден» білегіңнің, «тебуден» аяғыңның бұлшық еті жетіледі. Кейін киіз басушыларға көмекке өзің-ақ құлшына бастайсың.

Қарап отырсақ, киіз басудың өзі нағыз тәлім-тәрбиенің көзі екен. Сондай-ақ ол адамдарды бір-біріне жақындастыра, араластыра, сыйластыра түсетін.

Киіз басу әйелдер үшін аса пайдалы еді. Жұмыс кезінде олар құрыс-тырысы жазылып бір терлейтін, бойындағы суығынан арылатын. Қимыл-қозғалыстан іш, бел бұлшық еттері шынығатын. Ал оның бала туу кезінде пайдасы болатынын ешкім де жоққа шығара алмаса керек.

...Жалпы, киіздің денсаулыққа пайдасы көп. Ал табиғи емес, синтетикадан жасалған, құрамында тағы не бар екені белгісіз паластар мен кілемдердің денсаулыққа аз зиян тигізбейтінін де жұрт біледі. Бірақ үйіне киіз төсесе масқарасы шығатындай қорқатындар көбейіп келеді. «Сұлуынан жылуы» мол осы киізді кейінгілер енді көп өтпей мұражайлардан ғана көретін шығар. Өкінішті!

Р.ҚЫДЫР.

Пікір қосу

JComments