"Ұрпағымды ұятқа қалдыратын ештеңе жазбадым"

Ой мен сөзді саудаға салудың, газетті бизнес көзіне айналдырудың қазір еш әбестігі жоқ. Ал Абай Балажан өмірдің осындай заңдылығына әлі көндіге алмай жүрген, газетке тауар деп емес, рухани азық деп қарайтын журналист. Өз сөзімен айтсақ, «жетпіс мың оқырманның миын улағаннан жеті қазаққа ой салғанды» құп көреді. Оның бұл ұстанымы өзі шығарып жатқан «Орда.kz» газетінен көрініп-ақ тұрады. Ақпарат саласындағы жұмысын осыдан отыз жылдай бұрын газеттің ең қара жұмысы саналатын корректорлықтан бастаған Абай Балажан бүгінде ердің жасы елуге де келіп қалыпты. Елу – ердің жасы. Елу жастың биігінен бір сәт қарағанда Абай Балажан мына өмірде не бітірді, неге үлгере алмады? Әріптеспен сұхбат осындай сауалдан басталды.

– Ешнәрсеге де үлгере алған жоқпын. Үлгеру былай тұрсын, ештеңе біліп те үлгермеппін. 30-35 жасқа дейін өмірдің қалай өткені білінбейді екен де, одан асқан соң уақыт зуылдап, зырылдап, өте тез өтеді екен. Осыған көзім жетті. Мен қоғам не мемлекет қайраткері, әдебиет не мәдениетте, өнерде үлкен із қалдырған тұлға емеспін. Бар болғаны – қарапайым журналистпін. Замандастарым не істеді, мен де соны істедім. Артық та, кем де істеген жоқпын. Бұзып-жарып бітіріп тастаған да түгім жоқ. Тек тәубе қылатыным, мен кешегі жазғандарымнан бүгін ұялмаймын, бүгін жазғандарымнан ертең ұялмайтынымды сеземін. Журналистика әдебиет секілді алдағы дәуірлерге, ғасырларға жұмыс істейтін жанр емес қой, ол өзің өмір сүріп отырған кезеңге жұмыс істейді. Бір ғана мысал айтайын, 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы кезінде біздің біраз әріптестеріміз қандастарымызды қаралап мақала жазып жатты. Қазір соларға жаным ашиды. Шүкіршілік ететінім, өзім түгілі ұрпағымды ұятқа қалдыратын ештеңе жазбадым. Жаздым деп қуанбаймын, жазбадым деп қуанамын. Елу деген нағыз жұмыс істейтін жас қой, бірақ енді тағы елу жыл жасамайтыным да анық. Ендеше, алдағы уақытта осыған дейінгі істеген жұмысымның жартысын да істей алмайтыныма тағы көзім жетеді. Сонда өмірге түк бітірмей келіп-кетіп бара жатқан адамның халін сезіне бастайсың. Міне, елу жаста осыны сезіне бастайды екенсің. Елудің биігінен қарасам, мен ештеңе бітірмеппін. Бәлкім әріптестеріміздің ішінде бәрін бітіріп, тау қопарып тастағандары бар шығар, менде мақтанатын ешнәрсе жоқ.

– Шымкенттен бүгінде неше түрлі газет шығады және «Шымкенттің газеті» дегенге өзге жақтың халқы қазір мысқылмен қарайтын жағдайға жеттік. Бәсекелестікті былай қойғанда, халықтың рухани тұтынушылығы төмендеп кеткен мынадай заманда газет ашудан қорыққан жоқсыз ба?

– Кез келген жұмысты бастар кезде адам жүрексінеді. Мен де жүрексіндім. Расын айту керек, менің бүкіл саналы ғұмырым осы журналистиканың айналасында өтті. Бірақ мен бұған дейін көбіне мемлекеттік басылымдарда, телеарналарда жұмыс істегендіктен ертеңгі күнге аса алаңдай қоймайтынмын. Қазір «Орда.kz» газетінің шығып жатқанына бірер жыл өткенімен алдағы күні қалай болады деп әлі де уайымдаймын. Өйткені бұл жерде өзіңнің ғана емес, газетте жұмыс істейтін бірнеше адамның тағдырын ойлайсың. Олар саған сеніп келіп отыр. Ал газетті кеш аштым деп ойламаймын. Оны бүгін ашпаса, бұдан кейін кеш болады, өйткені біздің ұлт қазір өте жауапты кезеңнің қарсаңында тұр. Шекспирдің «быть или не быть» деген сөзі бар ғой, қазақшалағанда «болу не бордай тозу» дегенді білдіреді. Ұлт қазір тура осы екі аралықта тұр. Дәл қазіргі сәтте айтылмаған әңгімені кейін айтамын деудің қажеті жоқ. Өзге жұрт Шымкенттің газеттеріне мысқылмен қараса, оған ренжудің қажеті жоқ. Адам жұртқа күлкі болмайтындай тірлік істеуі керек. Газетті ашқанда белгілі бір мақсат болуы керек. Мақсат болмаса, жан бағу үшін газет ашу – үлкен қателік. Біреу «газет – қару» деп ойлайды, демек, оларда «басқа жұрттар менен қорықсын» деген мақсат бар. Біреу газетті өзінің көрген-білгенін айтатын мінбе деп қарайды. Әңгіме мақсаттың ізгі не зұлым болуында.

– Сіз ұзақ жылдар бойы мемлекеттік газеттерде қызмет атқардыңыз, облыстық газеттің бас редакторы да болдыңыз. Қазір тәуелсіз газеттің басшысыз. Ұлттық мүдде тұрғысынан сөз сөйлеу үшін осы екеуінің қайсысының қолы ұзын деп ойлайсыз?

– «Мемлекеттік басылымдарда айтатын нәрсеңді айтқызбайды, оған рұқсат бермейді, тәуелсіз басылымның бір жақсы жері ойыңды ешкімнен қымсынбай айта аласың» деп жатады. Жоқ, бұл жаңсақ пікір. Бұл жерде әңгіме қалай айтуда. Мемлекеттік басылымда отырып оның пәленбай мың таралымын пайдалана білу керек. Мәселен, нағыз ештеңе айтқызбайтын кез кешегі 70-80 жылдар еді. Кеңестік идеологияның цензурасы кез келген нәрсені турап тастайтын. Ұлтқа қажет әңгіме айтыла қалса жоқ қылып жіберетін. Бірақ біздің алдымыздағы аға-апаларымыз формасын тауып ұлтқа керек шындықты оқырманға өткізе білді. Көркем әдебиетті айтпағанда, журналистикада бір ғана шопанның өмірін суреттеп отырып оның шындығын айтқызу арқылы бүкіл қоғамның шындығын ашып берген очерктер болды. Ал қазір айта бер деген уақытта жұрт не айтарын білмей қалды. Бұл – бір. Екіншіден, тәуелсіз басылымдарда да пікірді еркін айтуға болады деген әшейін бос сөз. БАҚ-тар тендер ала ма, алады, демек, ол да біреуге тәуелді. Егер халыққа жұмыс істеймін десе мемлекеттік басылымдардың мүмкіндіктері өте зор. Өкінішке қарай, біз ұлтқа жұмыс істеймін деген адамды жынды адаммен бірдей көретін заманда өмір сүріп отырмыз.

– Газет шығарып жүрген өзге әріптестеріңізден бір ерекшелігіңіз, бәлкім кемшілігіңіз шығар, Сіз газетті нан табу көзі, тауар деп қарамайсыз. Бірақ жеке меншік газет шығарып отырған соң Сізге кәсіпкерлікті журналистикамен қатар алып жүруге тура келеді. Қиын тиіп жатқан жоқ па?

– Қиын тиіп жатқаны рас. Мен де газетке тауар деп қараймын, бірақ өзгелер секілді материалдық тауар деп емес, рухани тауар деп қараймын. Бұл менің кемшілігім шығар. Руханиятта ешнәрсе ақшамен есептелмейді. Біздің фольклорымыз, ата-бабадан қалған асыл сөздер – тұнып тұрған руханият, оны ешқандай материалдық дүниеге апарып пұлдай алмайсыз. Бірақ рухани дүниені пұлдауға болмайды деп қарап отырсақ, газет шығара алмай қаламыз. Міне, осы тұрғыда ізденіс керек. Сондықтан материалдық тауар емес деп қарағанның өзінде де өмір сүрудің жолын мен де қарастырамын, газеттің өмірі үшін күресемін. Ал ол қалай жүзеге асады, бәріне алдағы күндер төреші.

– Әңгімеңіз үшін рахмет, «Орда.kz» газеті ұлт сүйіп оқитын басылымға айнала берсін!

Сұхбаттасқан – Г. ТӨРЕБЕКОВА.