Еліміз тәуел­сіз­ді­гін алғалы бері республикамыздың жолдарында 55 мыңға жуық адам жол-көлік апатынан көз жұмыпты. Бұл жылына 2-3 мың адам айтып кел­мейтін тажалдан қайтыс болады деген сөз.

Кейбір деректерге қарағанда, Қазақстанда күніне 10-12 жол апаты орын алады екен. Соның кем дегенде 8 оқиғасында жас балалар зардап шегетін көрінеді. Мамандар тек қана бір жылдың ішінде 300-дей бала қаза болып жатады дейді. Орны толмас осындай өкінішті оқиға­лар не себепті туындайды? Жалпы, жол-көлік оқи­ғасы неліктен азаймай отыр? Жуырда жур­налистерге берген сұхбатында еліміздің Ішкі істер министрлігі Жол полициясы комитетінің төрағасы­ Қайрат Тыныбеков (суретте) осындай сауалдарға жауап берген екен.

Жас жүргізушілердің кінәсі көп

«Негізінен жол-көлік оқиғалары үш факторға: жүргізушіге, жол жағдайына және көліктің техникалық күйіне бай­ланысты туындайды. Осы үш негізде, ең алдымен, жүргізушіге көп мән бері­леді. Оның кәсіби дайындығы қандай? Қалай білім алып шықты? Бұл да еске­рілуге тиіс маңызды мәселе.

Мәселен, жуырда Ақтөбе қаласында екі жол апатынан төрт адам опат болды. Бірінде жылдамдықты асырғандықтан басқару тізгінін ұстай алмай жолдан шығып кетіп, аударылған. Екін­шісінде көшедегі көлік қарсы бағытқа шығып, жүк көлігімен соқ­тығысқан да, соның салдарынан екі адам көз жұмды. Сонда байқасаңыз, жол бойында орын алатын апаттың 80 пайызы адами факторға байланысты. Қарама-қарсы бағытқа шығу, жылдамдықты шектен тыс асыру және кәсіби деңгейдің жетіспеуі апатқа соқтырады. Тағы бір мысал, бірде көлікке отырған қыз бала қарсы бағытқа шығып, түзу ке­ле жатқан көлікпен соғысқан. Соң­ғысы қатты соққыдан жанына қарай сырғып барып, аялдамада тұрған адамдарды қағады. Соның салдарынан екі әйел сол жерде қаза тауып, жеті бірдей жас жарақат алды. Бұған кім кінәлі? Әрине, жүргізуші, оның кәсіптік деңгейі төмен және тәжірибесі де жоқ. Зерттеу нәтижесі көрсеткендей, жол апатын көбіне ту­ды­ратындар автомектепті жаңадан бітіріп шығып, әлі бір жыл да көлік тізгінін ұс­та­маған жас жүргізушілер.

БҰҰ есебіне қарағанда, жол-көлік оқи­ғалары әр мемлекеттің экономикасына орасан көп шығын келтіреді екен. Оның үстіне, ойлап қараңыз, бейбіт заманда қол-аяғы балғадай, дені сау азаматтар қыр­шын кетіп жатыр. Жол-көлік оқиға­сынан опат болған адамдар арасында жас та, кәрі де бар. Ол жастарымыз ертеңгі күні аман болғанда араларынан небір данышпандар шықпасына кім кепіл еді? Елімізде бар-жоғы 16 миллион­ халық болса, оның жыл сайын осы­лайша саны кеми берсе, кімге пайда? Опат болып жатқан азаматтардың дені 25 пен 45 жас аралығындағылар.

Мынаны қараңыз, өткен жылдың 10 айында спиртті ішімдік ішіп алып 65.573 адам рөлге отырған. Бірде елордада те­мір жол вокзалының маңында араққа сылқия тойып алған жүргізуші жол поли­циясын қағып кетті. Кейін ұсталған оны тексерсе, жүргізу құжатынан былтыр айы­рылып қалған көрінеді. Бірақ соған қарамастан көлік жүргізіп жүр және оған қоса заңды белінен басып, арақ ішіп рөлге отырған. Ақырында, міне, адам қағып, жауапқа тартылды.

Ойық-ойық жолдар да қауіп туғызады

Жол бойындағы апаттарды азайтып, қайғылы оқиғаға орын бермеу үшін не істеу керек? Бұл жерде озық үлгілер мен тәжірибелерге назар салмасақ болмайды. Кейбір шетелдік көліктерде қауіпсіздік белбеуін тақпасаңыз машина оталмайды. Спиртті ішімдік ішіп отырсаңыз тағы оталмайды. Рас, мұндай жаңалықтарды біздің жерлестеріміз арасында ұната қоймайтындары бар. Олар жол полиция­сы көрінген дүниені тықпалап жатыр дейді. Ал жол апаты туындағанда қауіп­сіздік бел­беуі қаншама адамның өмірін ажалдан сақтап қалады. Мәселен, Орал қаласы ма­ңында «Тойота камри» көлігі қарсы жолға шығып, «Уаз» көлігімен соқ­тығыс­қан. Орасан соққыдан «Уаз» көлігі жолдан аударылып түседі. Ішіндегі жеті бір­дей адам өліп кетті. Сонда жаңағы «Уазды» соққан үш қыз үшеуі де аман қалды. Себебі үшеуі де белдік таққан екен.

Соңғы он жылда еліміздегі автокөлік­тің саны 3 миллион 200 мыңнан асып түс­ті. Бірақ осы санға көшелер мен тас жолдарымыздың инфрақұрылымы сәй­кес­ келмейді. Көптеген жолдардың жү­ре­­тін бөлігі 7,5 метрді құрайды, ол тек қа­рама-қарсы екі көліктің жүруіне ғана жарай­ды. Жол апаты кезінде опат болған­дар­дың әрбір бесіншісі қарама-қарсы бағыт­қа шығып, әрбір төртіншісі жолдан аударылып кетудің салдарынан қаза та­ба­ды екен. Бұл мәселе бұрын айтылса да, еш өзгеріс жоқ. Бар болғаны жолдың­ тек беткі қабаты жөнделеді. Жағдай одан әрі ушықпай тұрғанда жолдарымызды талапқа сай жүйеге келтіру қажет.

Апат бола қалған жағдайда адам­дардың өмірін құтқарып қалуға барынша тырысу керек. Ол үшін зардап шеккендерге уақытылы жедел жәрдем көр­сете­тін көлікпен және тікұшақпен қам­тамасыз­ етілген арнайы құтқару қызметін құру қажет. Зардап шеккендерге ал­ғаш­қы 9 минут ішінде шұғыл жедел жәрдем көрсетілсе, оның 90 пайызының өмірі сақтап қалуға болады екен. Міне, опат тудырар жол апатын азайту үшін осындай кешенді шараларды жүзеге асыру қажет деп есептеймін».

Еліміздің бас жол полицейінің бұл пікірі кімді де болса ойға қалдырары анық. Жол апаты жайлы мәліметтерге көз салсаңыз, күніне кем дегенде 4-17 адамға дейін айтып келмес апаттап мез­гілсіз ажал құшып жатқанын көруге бола­ды. Ресми мәліметтер былтырғы жылы елі­мізде 10 мыңнан астам адам жол апатынан ауыр жарақат алғанын растай­ды­. Ал Қазақстанда әлі құтқарушы тікұшағы жоқ. Басқаны былай қойғанда, біздегі жедел жәрдемнің өзі жарты­ сағатқа жуық уақытта әзер жетеді. Ал апатқа ұшыраған­ адамды ажалдан арашалап алып қалу үшін әрбір секунд қымбат...