Сәуірбай, Наурызгүл, Гауһартас... Ал маймылдар неге тумайды?

28.04.2009 11:54

Көктемде жан-жануарлардың төлдей бастайтын кезі. Осы орайда Шымкенттегі хайуанаттар бағында қандай өзгерістер болып жатыр екен деп арнайы ат басын сонда бұрған болатынбыз. Ондағы жаңалықтар мен жалпы жағдай жөнінде біз осы мекеменің ғылыми қызметкері Латифша Алиевпен тілдестік.

«Біздің хайуанаттар бағында аң-құстардың 159 түрі бар, – дейді Л.Алиев. – Олардың жалпы саны – 1800 бас. Соның ішінде 21 түрлі аң-құсымыз «Қызыл кітапқа» енген.

Сәуір мен мамыр айлары жан-жануарлардың төлдеп, көбейетін кезі. Қазір біздің қырғауыл, үйрек, «цесарка» (мысыр тауығы) сияқты біраз құстарымыз жұмыртқа басып жатыр. Ал жұп тұяқтылардың біразы төлдей бастады. Қаратау арқарлары, муфлондар, Австралия ешкілері төлдеуде».

Хайуанаттар бағында жаңа туылған төлдердің барлығына ат қойылады екен. Оларға сол күні кезекшілікте, сол жануарлар төлдегенде басы-қасында болып, төлдеуіне септігін тигізген адамдардың есімдері беріледі. Жуырда Қаратау арқарлары – Гоша мен оның жұбы Ақкөздің Еркін есімді баласы дүниеге келіпті. Еркін анасы Ақкөздің жанында шапқылап ойнап жүр. Сондай-ақ муфлондардың да жұптары бір лаққа толығыпты. Үсен деген муфлонның Алтын атты жұбы дүниеге Нәзира есімді лақ әкеліпті. Біз суретке түсіріп алуға барғанымызда Алтын қызы Нәзира екеуі ойқастап, қора ортасындағы адамның белуарынан келетін тастан ары-бері секіріп, әбден әлекке салды.

(Бұл жөніндегі бейнематериалды көру үшін осы мәтіннің үстінен басу керек).

Жаңа төлдеген жануарлардың қатарында гибрид арқар-муфлондарды да айта кету керек. Будандастыру арқылы алынған Құрал мен Мәдина – арқар мен муфлонның ұрпақтары. Олардың Гаухартас деген лағы маңына келген адамдардан үркіп, қораның ана басы мен мына басына қарай шапқылап жүргенін көрдік. Хайуанаттар бағында австралиялық ешкілер – Сашка мен Сәрсенкүлдің Ұлбике деген лағы да жақында дүниеге келіпті.

Жалпы, төлдерге ерекше күтім жасауды осы жұп тұяқты жануарлар бөлімінің меңгерушісі Шері Қожамқұлдың өзі қадағалап отырады екен. Шымкент хайуанаттар бағы будандастыру арқылы бұдан бұрын да төл алған. Осыдан екі жыл бұрын Күмісбек деген муфлон мен кәдімгі қойды будандастырып, оның төлі аман-есен туылған болатын. Ол сәуір айында туылғандықтан мұндағылар қозыны Сәуірбай деп атаған. Ал келесі жылы, яғни былтыр Күмісбектің әлгі қойдан Наурызгүл есімді қызы дүниеге келген. Қазір Сәуірбай Бота есімді муфлонмен бір қорада қамалыпты. Ал Наурызгүл «кәмелеттік жасқа» күзге қарай толатын болғандықтан, әзірге қорада жалғыз өзі тұр.

Хайуанаттар бағының мұндай ғылыми-тәжірибе жұмыстары Алматыдағы генетика және цитология институтымен біріге отырып жасалады екен. Олар жуырда келіп, барлық будандастырылатын жануарлардың қанын зерттеуге алып кеткен. Күзде, күйлейтін кезінде сондағы ғылыми зерттеушілердің нұсқауына қарай жануарларды бір-бірімен будандастыратын болады.

Жан-жануарлардың ішінде аюлар жақсы көбейген. Қазір мұнда аюлардың үш түрі бар. Олар 14 бас. Бұрын хайуанаттар бағында ақ аю да болған. Салқын жақтың аңы болғандықтан оған лайықтап субүркектерді де орнатқан. Алайда ол Оңтүстіктің ыстығына шыдай алмаған көрінеді.

Мұнда маймылдың да 4 түрі бар екен. Олар 7 бас. Бірақ мұндағы маймылдар балаламайтын көрінеді. Оның себебін бізге Латифша Алиев былай түсіндірді: «Біздегі маймылдардың барлығы Сухумидегі «питомниктен» әкелінген. Оларға түрлі «эксперименттер» жасалған. Балаламауының себебі де содан болса керек. Ал балалайтын маймылдарды шет елдерден сатып алуға болады. Алайда дәл қазіргідей қаржы дағдарысы кезінде бұл мүлдем мүмкін емес. Сондай-ақ біздің алдағы уақытта аюларды басқа аңдарға ауыстырып алсақ деген де ниетіміз бар. Бірақ ол үшін көлік, жол шығыны мәселесін шешіп алуымыз керек».

Хайуанаттар бағы – облысымызда 30 жылдан бері көпшілікке қызмет атқарып келе жатқан демалыс орындарының бірі. Сондықтан ол табиғи ортаға жақын етіп қайта жабдықтауды қажет етеді. Алайда мұнда әзірге жануарларды амалдап көбейтіп, қолдағы барды ұқсатып ұстап отырудың өзі оңай соқпай тұр екен.

Қ. ОРАЗБАЙ.

Пікір қосу

JComments